Kerk Kroniek - deel 30 - De kwestie Geelkerken
Geschreven door Henk de Bruin   

In het dikke notulenboek, gedateerd van 6-12-1925 t/m 16-10-1942, werd door de scriba het volgende opgeschreven: Kerkenraadvergadering op 9 April 1926. Agendapunt 8.: “Van de Generale Synode, vergaderd te Assen bericht ontvangen van schorsing en daarna afzetting van Dr J.G. Geelkerken Predikant in de Geref Kerk te Amsterdam- Zuid, met leedwezen ontvangen!” Een vermelding van een gebeurtenis onder ''ingekomen stukken'' waar kennis van genomen wordt zonder verder beschreven commentaar. Op 14 mei 1926 vermeldt de scriba: “Van de Generale Synode te Assen een open brief aan de kerken ontvangen, en zal ter lezing rondgaan!” Het tweede korte agendapunt eveneens gerangschikt onder de rubriek ''Ingekomen stukken'' waarvan wat uitgebreider kennis genomen wordt, zo lijkt het, en waarvan later zou blijken dat hier heel veel over te doen zou zijn in de Gereformeerde kerken en ook Bleiswijk niet geheel onberoerd zou laten. De aanzet van alles was het bekende Schriftgedeelte in Genesis 3 (kort samengevat): “De slang verleidde Eva in menselijk verstaanbare woorden en vormde zo de aanleiding tot de zondeval.”  Naar aanleiding hiervan begon zoals bovenstaande vermelding  aangeeft, de schorsing en afzetting van dr Geelkerken, die meende dat het spreken van de slang in het Genesis 3 verhaal niet al te letterlijk genomen moest worden en kon het ook aan zijn catechisanten niet goed uitleggen. Hij vond dat het verhaal 'eigenaardige moeilijkheden' met zich meebracht, het zou wel letterlijk zo gebeurd kunnen zijn, maar wilde toch ook kunnen zeggen dat het in overdrachtelijke zin kon worden uitgelegd. Geelkerken wilde dus in beginsel niet af van de traditionele exegese (= tekstverklaring) maar wilde slechts ruimte verkrijgen voor vrijheid van exegese en onderzoek. Bij een preek van dominee Geelkerken in zijn gemeente te Amsterdam over zondag drie van de Heidelbergse catechismus meende een gemeentelid twijfel over de werkelijkheid te beluisteren en vond dat Geelkerken aan waarschijnlijkheids verkondiging deed en stapte er mee naar de kerkenraad die het niet met hem eens was en hem dus niet in deze wilde honoreren, maar via de classis kwam de zaak toch bij een buitengewone synode terecht.

Daarmee begon een twee jaar durende procedure waarbij dr Geelkerken weigerde in te stemmen met de leerbeslissing van de Asser synode, n.l. “dat de paradijsboom van de kennis van goed en kwaad en de slang en haar spreken, naar de klaarblijkelijke bedoeling van het Schriftverhaal, zintuiglijk waarneembare werkelijkheid waren.” De procedure eindigde in maart 1926 met schorsing en afzetting van Geelkerken waarna even later nog eens tien predikanten werden geschorst en afgezet omdat deze predikanten óók moeite hadden of weigerden om de z.g. Asser leerbeslissing te ondertekenen, waaronder ook de bekende predikant en 'kanselredenaar' dr J.J. Buskes - bij sommigen ouderen via de radio en televisie nog wel bekend. Zij zouden op 1 augustus van hetzelfde jaar de Gereformeerde kerken in Nederland in Hersteld Verband gaan vormen en even  later kwam het tot een soort boedelscheiding, ± 2500 kerkleden volgden hen direct en later nog eens 2000, in totaal dus zo’n 4500 leden verdeeld over 10 min of meer kleinere kerken.  De Parkkerk in Amsterdam werd aan Geelkerken en zijn volgelingen toegewezen. En dan schrijft de scriba: “Van de kerk van Haarlemmermeer – Oostzijde het bericht van de schorsing, voorlopig tot 5juli a.s. van Ds W.E. van Duin met leedwezen ontvangen!” Hoewel het hier ook weer een korte vermelding betreft bij ingekomen stukken, kan ik mij zo voorstellen dat hierover (hoewel niet nadrukkelijk beschreven) wél het een en ander besproken is op deze kerkenraadvergadering, en ook onder de kerkleden zal het zeker zijn weerklank niet hebben gemist. Dominee van Duin was immers de predikant die in Bleiswijk vijf jaar de dienaar des Woords is geweest en waar men zoveel moeite voor had gedaan om hem nog enige tijd 'vast te houden'. Maar dominee van Duin had dus óók problemen met de uitleg van dit Schriftgedeelte bleek later, en dat was in de gemeente Haarlemmermeer-Oostzijde waar hij na Bleiswijk de dienaar des Woords was, natuurlijk niet onopgemerkt gebleven, men beschuldigde hem van Geelkerkeniaanse gevoelens te hebben en had daardoor het vertrouwen van het overgrote deel van zijn kerkleden verloren.

Men heeft nog wel geprobeerd om door middel van een handtekeningenactie onder de kerkleden, namen te verzamelen om het vertrouwen weer terug te krijgen, als hij dan als goed gereformeerd predikant zou terugkeren, maar dat is niet gelukt. Het merendeel van de kerkleden vond dat het niet in het belang van de gemeente was, als dominee van Duin zou terugkeren. Men vond het zelfs beter dat hij zich zou 'losmaken' van zijn gemeente, waar hij zelf niets voor voelde. Hij werd voorlopig geschorst en moest zich voor de synode verantwoorden, maar raakte in die tijd ernstig overspannen. In de Nieuwe Rotterdamse Courant uit 1926 wordt onder de rubriek 'kerknieuws' hierover  uitvoerig verslag gedaan. Aan dominee van Duin werden verschillende vragen gesteld o.a. een viertal over de dogmatische kwesties in verband met Genesis 2 en 3. Drie van deze vragen kon hij instemmend beantwoorden, maar over het spreken van de slang niet. Omdat hij dan zou moeten aanvaarden dat God de slang had laten spreken en zodoende God meegewerkt had om Eva te verleiden om de mens te doen vallen.  Dominee van Duin werd op 43 jarige leeftijd afgezet in zijn kerkelijke gemeente Haarlemmermeer-Oostzijde. In 1928 werd hij predikant bij een Hersteld Verband Gemeente in Amsterdam-West en ging in 1934 om gezondheidsredenen op 49 jarige leeftijd met emeritaat. Later, in 1967, heeft de Gereformeerde kerk in Nederland afstand genomen van het Asser synode besluit van 1926, en heeft men  nog getracht om tot verzoening te komen, maar toen was de hoofdpersoon, dominee Geelkerken, waardoor het in feite allemaal begonnen was, al overleden. In de Parkkerk van Geelkerken is nu cynisch genoeg o.a. het Amsterdam Dance Center gehuisvest. Ik heb de informatie voor het schrijven van dit stukje wat meer buiten Bleiswijk gezocht, en als u niet zo veel van kerkgeschiedenis houdt is het misschien wat lang om te lezen, maar omdat dominee van Duin 5 jaar predikant van de Gereformeerde Kerk van Bleiswijk is geweest en er ook nog enig contact was, over en weer met de kerkenraad van Haarlemmermeer-Oostzijde, heb ik gemeend dat deze episode in het kader van deze stukjes/kerkkroniek niet onvermeld mocht blijven. Het zal in Bleiswijk zeker óók nog voor enige consternatie gezorgd hebben.

Henk de Bruin.

 

ds w.e. van duin - gecomprimeerd

 

Ds W.E. van Duin 1917---1922  predikant te Bleiswijk